Để truy xuất nguồn gốc nông sản, hiện tại người ta thường dùng một giải pháp quen thuộc là quét mã QR (Quick Response) trên các nhãn dán bằng smartphone để “đọc” các thông tin mô tả về sản phẩm như nguồn gốc địa lý, quy trình sản xuất, chế biến,...

Tuy nhiên, không phải gắn tem dán mã QR là thông tin truy xuất nguồn gốc của sản phẩm đáng tin cậy bởi thông tin đó còn phụ thuộc vào việc khai báo của người sản xuất cũng như hệ thống quản lý sản phẩm từ lúc còn ở ngoài đồng ruộng cho đến khi ra ngoài thị trường. Chẳng hạn, một số địa phương ở Việt Nam hiện nay đang triển khai các hệ thống truy xuất nguồn gốc, trong đó yêu cầu người sản xuất phải ghi nhật ký toàn bộ quy trình trồng trọt, thu hái, chế biến,... nhưng nếu họ không đảm bảo tính chính xác trong quá trình này, việc truy xuất nguồn gốc hoàn toàn là vô ích. Không ít trường hợp nông sản xuất khẩu của Việt Nam dù có giấy tờ chứng nhận, dán mã QR code vẫn bị trả về, thậm chí bị tiêu hủy tại chỗ, gây thiệt hại về chi phí cũng như ảnh hưởng đến thương hiệu.

Bởi vậy, ngoài việc truy xuất nguồn gốc sản phẩm thông qua các tài liệu chứng nhận, mã QR hay các loại chip điện tử, nhiều quốc gia trên thế giới còn áp dụng thêm nhiều phương pháp kỹ thuật để xác thực nguồn gốc như phân tích ADN, phân tích nguyên tố vết (trace elements), phân tích phổ khối đồng vị bền, phân tích thành phần hóa học của nông sản. Ưu điểm của các phương pháp này là truy xuất được chính xác nguồn gốc hơn. Tuy nhiên, các phương pháp này đòi hỏi dữ liệu lớn, kỹ thuật cao, đầu tư nhiều nên vẫn chưa phổ biến tại Việt Nam.

Đây cũng là lý do tại sao ThS. Hà Lan Anh và cộng sự ở Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) bắt tay vào thực hiện đề tài cấp Bộ KH&CN “Nghiên cứu phát triển kỹ thuật đồng vị (C-13 và O-18) hỗ trợ phát triển nguồn gốc nông sản (táo)” (2018-2020) - một trong những nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam về ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong xác thực nguồn gốc địa lý.

ThS. Hà Lan Anh cho biết, ứng dụng đồng vị bền để truy xuất nguồn gốc là một hướng mới trên thế giới, “bắt đầu từ những năm 1980 nhưng phát triển mạnh nhất trong khoảng 10 năm gần đây”. Dựa trên tính chất của tỷ số đồng vị bền (đồng vị là các nhân của cùng nguyên tố hóa học có cùng số proton trong hạt nhân nguyên tử nhưng có số khối khác nhau vì có chứa số neutron khác nhau, đồng vị bền là những đồng vị không phân rã phóng xạ) - tỷ số giữa đồng vị nhẹ và đồng vị nặng của nguyên tố tồn tại trong các loại nông sản có thể phản ánh giá trị đồng vị ở khu vực địa lý mà nông sản đó sinh trưởng. Do vậy, Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) và Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) đang hợp tác xây dựng phát triển phương pháp đồng vị để truy xuất nguồn gốc các thực phẩm trên toàn cầu. Nếu mục tiêu này trở thành hiện thực, phương pháp phân tích đồng vị bền để truy xuất nguồn gốc và chứng minh chất lượng sẽ ngày càng phổ biến trong tương lai.

Theo Ths Hà Lan Anh, trong khuôn khổ đề tài, mục tiêu nhóm nghiên cứu đặt ra là “chứng minh được rằng chúng ta có khả năng sử dụng phương pháp đồng vị bền trong truy xuất nguồn gốc địa lý”. Do vậy, nhóm nghiên cứu đã lựa chọn phân tích mẫu táo đã biết rõ nguồn gốc địa lý, sau đó đối chiếu lại với dữ liệu đồng vị bền ở khu vực đó. Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã thu thập các mẫu táo từ Mỹ, New Zealand và Trung Quốc để phân tích đồng vị H-2, O-18 và C-13 - những loại đồng vị mà thế giới cũng thường sử dụng trong truy xuất nguồn gốc. Nếu kết quả trùng khớp, phương pháp của nhóm là khả thi và ngược lại. Điều này khiến họ không khỏi cảm thấy “rất áp lực” vì thành bại của nghiên cứu bước đầu sẽ có phần ảnh hưởng đến việc tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này ở Việt Nam.

Thanh An